Manda y’abadepite irabura umwaka: Bararuciye bararumira ku bibazo by’ingutu

Byari ku gicamunsi cyo ku wa Gatatu tariki 19 Nzeri 2018, amakote yaracyebaga, imikenyero n’imyitero irabagirana mu cyumba cy’Inteko Ishinga Amategeko ku Kimihurura, ubwo Abadepite barahiriraga imirimo mishya muri manda y’imyaka itanu imaze iminsi 1350.

Manda y’abadepite irabura umwaka: Bararuciye bararumira ku bibazo by’ingutu

Imirimo y’Abadepite 80 bo mu Nteko ya Kane nyuma ya Jenoside yakorewe Abatutsi, yatangiye ku wa 5 Ukwakira 2018. Ni inteko ifite umwihariko kuko ni yo ya mbere ifite umudepite muto mu mateka y’u Rwanda.

Mu mpande zose z’igihugu, buri wese yakubitaga agatwenge kubera ibinezaneza by’uko Abadepite [intumwa za rubanda] bitoreye bagiye kubabera ijisho n’intumwa kuri Guverinoma.

Muri make, inteko nshya yari itegerejweho kugenzura Guverinoma bya nyabyo, udakora imirimo ye uko bikwiye akeguzwa nk’uko biri mu nshingano zayo. Ni mu gihe iyari icyuye igihe [iya gatatu] yashimwe byinshi ariko inengwa kunyurwa kwa buri kanya, yaba itananyuzwe ntifatire imyanzuro ikakaye utumye itanyurwa.

Hari byinshi byakozwe kandi mu bihe bidasanzwe by’icyorezo cya Covid-19, aho abadepite batahagaritse imirimo kuko iminsi myinshi akazi bagakomereje ku ikoranabuhanga, batumiza abayobozi, batora amategeko ndetse bakora n’izindi nshingano zabo zitasabaga ko bamanuka mu baturage kuko bitari byemewe.

Mu gihe habura umwaka umwe ngo manda irangire, hari ibibazo abaturage bagiye bahura na byo bagategereza ijwi ry’ababahagarariye mu nteko [abadepite] bagaheba. Bimwe byakemutse bihawe umurongo n’Umukuru w’Igihugu, mu gihe ibindi bikigora abaturage abakabavugiye bararuciye bakarumira.


Imirimo y'abadepite 80 bo mu nteko ya kane nyuma ya Jenoside yakorewe Abatutsi, yatangiye kuwa 5 Ukwakira 2018
Ibiciro by’ingendo byararikoroje

Ibiciro by’ingendo mu modoka rusange ni imwe mu ngingo yazamuye amarangamutima y’abaturage benshi ahanini bitewe n’uko bavugaga ko byazamuwe hatitawe ku bukana n’ingaruka icyorezo cya Covid-19 cyagize ku baturage.

Tariki 4 Gicurasi 2020, Covid-19 yacaga ibintu hirya no hino ku Isi, za guma mu rugo zavuzaga ubuhuha, ibikorwa byinshi bitunze abaturage byarafunzwe, ubushomeri bunuma. Umubare w’abanduraga n’abapfaga wari uteye ubwoba.

Mu Mujyi wa Kigali, ibiciro byavuye ku mafaranga 22 Frw ku kilometero bigera kuri 31,8 Frw naho mu ntara byiyongera biva ku mafaranga 21 Frw ku kilometero bigera ku 30,8 Frw. Icyo gihe ibiciro byarazamuwe ahanini kuko imodoka yatwaraga kimwe cya kabiri cy’abagenzi mu kwirinda COVID-19.

Ni bwo igihugu cyari gisohotse muri guma mu rugo yari imaze iminsi 46. Icyatunguranye kikanababaza abaturage ni uburyo ubuzima bwari bugoye ariko hakongerwa ibiciro, bamwe bibazaga niba atari umwanzuro wagombaga gutegereza abantu bakabanza kwisuganya.

Itangazamakuru, abaharanira uburenganzira bwa muntu n’abandi bakora ubuvugizi, bamaganye iki cyemezo. Ku mbuga nkoranyambaga, televiziyo, radiyo n’ahandi byari ibicika hose bamagana icyemezo cya RURA.

Ku wa 14 Ukwakira 2020, RURA yongeye kuvugurura igiciro cy’ingendo aho cyavuye kuri 30,8 Frw kigera kuri 25,9 Frw ku kilometero kimwe mu gihe mu Mujyi wa Kigali cyavuye kuri 31,9 Frw kigera kuri 28,9 Frw ku kilometero. Ibi byabaye nko gukoza agati mu ntozi kuko buri wese yarahagurutse arabyamagana.

Ingabire Marie Immaculée uyobora Umuryango urwanya ruswa n’akarengane [Transparency International Rwanda], yageze aho avuga ko yababajwe cyane no kuba RURA yarazamuye ibiciro by’ingendo, ititaye ku mvune n’ubushobozi bw’abaturage, ikareba ku nyungu z’abashoramari gusa, nyamara ibiciro by’ibikomoka kuri peteroli byaragabanutse ku buryo bugaragara.

Icyo gihe yagize ati "Ndasaba Perezida wa Repubulika n’abandi bafite ububasha kuri RURA, kurenganura abaturage kuko bababajwe kandi banabangamiwe cyane n’ibiciro biri hejuru ishyiraho."

"Reka mbabwize ukuri. Ndabizi ko bari buntuke ariko nibatitonda RURA izasenya iyi leta. Iri kwiteranya n’abaturage ku buryo buteye ubwoba kandi bose bakubwira ngo ni leta, ntabwo bishimye kubera biriya bibazo by’ingendo".

Ku wa 23 Ukwakira 2020 ibiciro byaravuguruwe aho umugenzi ukora ingendo zihuza intara yasabwaga kwishyura 21 Frw bivuye kuri 25,9 Frw ku kilometero na ho mu Mujyi wa Kigali yishyure 22 Frw ku kilometero avuye kuri 28,9 Frw.

Ibi byakozwe nyuma y’umunsi umwe Perezida Kagame ubwo yagezaga ijambo ku bitabiriye umuhango wo kurahira kw’abasenateri, akomoje kuri iyi ngingo ijyanye n’ingendo rusange, aho yagize ati “Maze iminsi mbona abantu batakamba ku bibazo byo gutwara abantu, ko bibahenda […] icyo ni ikibazo kubera ko umuntu akurikije amateka y’iki cyorezo duhanganye na cyo, uko tugenda tugisohokamo dutera intambwe, ntabwo ibintu byose byahera ko bisubira uko byari bimeze, ni na ko icyo usaba abantu na cyo gikwiriye kuba kiganisha muri uko gutera intambwe”.

Perezida Kagame yavuze ko ibyifuzo by’abaturage bigiye kurebwaho ariko ashimangira ko no kuba ingendo zarongeye gukorwa nyuma y’igihe abantu bari mu ngo, ibikorwa bimwe na bimwe bifuza na byo ari intambwe nziza.

Yakomoje ku gukemura iki kibazo ashimangira ko cyoroshye kurusha ko abantu bakwicara mu rugo ntibagire aho bajya, bityo kuba abantu babasha kugenda na byo ubwabyo bikaba ari intambwe yatewe kuko “aho tuva nuko ahubwo nta wari ukwiye kuba agenda.”

Kuba nta mudepite n’umwe abaturage bigeze bumva abavuganira kuri iki kibazo, ni byo bituma bavuga ko aho bari bakomerewe Inteko Ishinga Amategeko itigeze ibavuganira.


Camera zo ku muhanda

Uwavuga ko Ugushyingo kwa 2021 kwaranzwe n’impaka z’urudaca kuri Camera zo ku muhanda ntiyaba abeshye. Abaturage bagaragazaga ko zibandikira amande zibarenganya mu gihe Polisi yo yavugaga ko ibyo bidashoboka. Ni ikibazo cyacanye umuriro ku mbuga nkoranyambaga kigera no mu bitangazamakuru birimo na televiziyo y’igihugu.

Ni henshi abantu bagiye bagaragaza ko Camera zigenzura umuvuduko ziba zihishe mu miyenzi, mu byatsi n’ahandi bakibaza niba ibyo bikorwa byubahirije amategeko.

Abaturage bifuzaga kandi ko ibyapa by’umuvuduko wa kilometero 40 ku isaha byagabanuka bigasigwa mu nsisiro hanyuma ahandi hose hakaguma ibyapa bya 60.

Ni ikibazo cyakozweho ubuvugizi n’inzego zitandukanye ariko bigeze mu Nteko Ishinga Amategeko bararuca bararumira. Byategereje ko Perezida Kagame abitangaho umurongo ku wa 19 Ugushyingo 2021.

Yagize ati "Njya mbibona ku mbuga zihana amakuru, hari ibyo maze iminsi mbona. Abantu mwese muri hano uko mwaje, abenshi mwari mutwaye imodoka, ubanza mwaje musora inzira yose kugera hano.”

Perezida Kagame yavuze ko yabonye abantu bitotomba, binubira ko umuvuduko w’imodoka watumye benshi bahanwa bazira kuba bararengeje uwagenwe.

Ati “Baravuga ngo ntawe uhumeka, abantu bagenda batanga amafaranga, uwarengeje ibilometero banza ari nka 40 ku isaha, uwo muvuduko banza ari nk’uwo bamwe mu bamenyereye kugendesha amaguru tugenda.”

Umukuru w’Igihugu yavuze ko wagira ngo abawugennye bashakaga gutubura amafaranga cyane ariko ko bidakwiriye.

Ati “Ndakeka ko bashatse gutubura amafaranga cyane ariko ni ibintu bibiri dushaka guhuza. Sinshaka ko tugira umuvuduko mwinshi cyane na wo ibivamo murabizi, ariko nabwo ntabwo umuvuduko wawushyira hasi cyane ku buryo utazagera aho ujya.”


Umusoro w’ubutaka

Umusoro w’ubutaka ni ikibazo cyavuzwe cyane n’abaturage by’umwihariko abo mu Mujyi wa Kigali guhera muri Nyakanga 2020, ubwo batangiraga gucibwa amafaranga ari hagati ya 0-300 kuri metero kare, avuye hagati ya 0 na 80 Frw.

Ni umusoro wahabije benshi by’umwihariko mu gihe ubukungu bwasubijwe inyuma na Coronavirus ku buryo hari abari bafite impungenge ko ubutaka bwabo bushobora gutezwa kubera kunanirwa kwishyura umusoro.

Umuturage wo mu mujyi wa Kigali yakibajije Perezida Kagame, Minisitiri w’Imari n’igenamigambi Dr Uzziel Ndagijimana ahabwa umwanya ngo asobanure, yizeza ko impungenge z’abaturage zumviswe kandi zatangiye gusuzumwa. Icyakozwe ni ugusubika ibipimo bishya by’umusoro w’ubutaka ukomeza kwishyurwa hagati ya 0-300 kuri metero kare mu gihe hategerejwe ibindi bipimo.

Perezida Kagame yavuze ko umusoro ukwiriye kuba ujyanye n’amikoro y’abaturage, gusa avuga ko nanone hataboneka igisubizo kibereye buri wese.


Umushahara fatizo

Umushahara fatizo u Rwanda rwagize umaze imyaka isaga 40 ugiyeho, wateganyaga ko umukozi wese ukorera abandi mu gihugu, atagomba guhembwa munsi ya 100 Frw ku munsi.

Umushahara fatizo ni ingingo igarukwaho cyane hagendewe ku kuba ibihe byarahindutse yaba ku isoko no ku murimo. Itegeko N° 66/2018 ryo ku wa 30/08/2018 rigenga umurimo mu Rwanda ryemeje ko umushahara fatizo ugomba kujyaho ariko bikagenwa n’Iteka rya Minisitiri ufite umurimo mu nshingano ze. Kugeza ubu iri teka ntirirajyaho.

Kuba iteka ritarajyaho ku kibazo nk’iki kibangamiye abanyarwanda benshi, cyakabaye ikibazo gihangayikishije abadepite nk’intumwa za rubanda bakabaza impamvu Minisitiri w’abakozi ba leta n’umurimo atabikora.

Kuba uyu mushahara fatizo utariho bituma abakozi bahembwa intica ntikize ndetse ahandi ntibagire icyo bahembwa kubera ko nta gihari cyagenwe n’itegeko. Iki kibazo ngo kibangamiye imibereho n’iterambere ry’umukozi n’igihugu muri rusange kuko bituma hari abatabona ubushobozi bwo gutunga ingo zabo no guteganyiriza ahazaza.

Kuba igihembo umukozi yahabwaga mu myaka 10 cyangwa 20 ishize kingana n’icyo ahabwa ubu nyamara bizwi ko ibiciro bigenda bizamuka, ifaranga rigatakaza agaciro, bituma umukozi yumva ko umurimo we udahabwa agaciro.

Ibiciro bya Gaz

Izamuka ry’ibiciro bya Gaz yo gutekesha ni indi ngingo ibangamiye abaturage ku buryo babuze ayo bacira n’ayo bamira. Ni uburyo bwiza bwo guteka bwihuse kandi burengera ibidukikije ariko bugoye abaturage.

Hirya no hino mu gihugu, usanga abatekeshaga gaz bamwe barayivuyeho kubera guhenda. Guverinoma iheruka gutangaza ko icupa rya Gaz rya 3Kg rizajya rigurishwa 3780Frw, irya 6kg rigurishwe 7560Frw irya 12Kg ryo rizajya rigurishwa 15120Frw irya 15Kg ryari ryashyizwe 18900Frw itra 20Kg rishyirwa 25200Frw mu gihe irya 50Kg ryari 63000Frw.

Icyakora ibi biciro bitandukanye n’ibiri ku isoko kuko hari aho usanga icupa rya gaz ry’ibiro bitandatu rigurishwa ibihumbi 10Frw kuzamura. Abacuruzi bavuga ko nabo barangura bahendwa nk’aho iya 6Kg kuri ubu iri kugura 10000Frw, iya 12Kg ikagura 21000Frw.

Minisitiri w’Intebe Dr Eduard Ngirente, aherutse gusobanura ko kuba hatari ububiko buhagije no kuba igice cy’ubucuruzi bwa gaz cyitarajya ku murongo ari yo ntandaro y’itumbagira ry’ibiciro rya yo muri iki gihe, asobanura ko mu mezi atandatu ari imbere byaba byagiye ku murungo.


Serivisi mbi zihabwa abaturage

Kuba hari aho umuturage yakenera umuyobozi akamubona nyuma y’icyumweru ntibitangaje. Iki kibazo ahanini gitizwa umurindi n’uko hari abayobozi birirwa mu nama zidasobanutse abaturage baza kubashaka ntibababone bagataha badakemuriwe ibibazo.

Perezida Kagame aherutse kubyitsaho ubwo yasozaga amahugurwa y’abayobozi b’inzego z’ibanze yabereye i Gishari mu Karere ka Rwamagana.

Yagize ati "Hari ikintu cyateye kimeze nk’indwara. Umuturage wavuye kure byamuvunye, yaba yagenze n’amaguru cyangwa yateze imodoka yamuhenze akahagera mu gitondo bakabababwira ngo "umuyobozi ari mu nama. Inama igahera mu gitondo ikagera nimugoroba. Umuturage akagenda n’amaguru cyangwa agatega imodoka agasubira iyo yaturutse.

Ariko ndagira ngo mbabaze inama za buri munsi muhoramo zituma mudakemura ibibazo by’abaturage babagana, ndashaka kumenya icyo ziba zigamije. Inama abayobozi muhoramo hagati yanyu ni izo kugira gute?".

Iki ni ikibazo abadepite bakwiye gukoraho ubuvugizi no kugenzura kigakemuka kuko ni ijisho ry’abaturage muri guverinoma.


Ubwo abadepite barahiriraga manda ya gatanu mu nteko ishinga amategeko ku Kimihurura

Manda y’imyaka itanu imaze iminsi 1350 yatangiye muri Nzeri 2018